หากกล่าวถึง “ภูผายนต์” คงเป็นที่ทราบกันดีในหมู่นักเที่ยวเชิงธรรมชาติว่าบริเวณยอดภูนั้นเป็นจุดชมวิวที่สวยงามแห่งหนึ่งในประเทศไทยแต่สำหรับในด้านประวัติศาสตร์แล้วภูผาแห่งนี้มีเรื่องราวที่น่าสนใจและมีเสน่ห์ลึกลับชวนค้นหาไม่น้อยเหมือนกันโดยเฉพาะ “ภาพสลักลาย” บนเพิงผาที่ชาวบ้านเคยเชื่อกันว่าเป็นการกระทำของภูตผีถึงเวลานี้ยังคงเปิดโอกาสให้คนรุ่นเราและรุ่นหลังเข้าไปศึกษาและตีความได้อีกมากมายปัจจุบันพื้นที่บางส่วนถูกใช้เป็นสำนักสงฆ์ภูผายนต์อานันท์ภาวนาและรวมเป็นส่วนหนึ่งกับอุทยานแห่งชาติ “ภูผายล”

      ‘ท่าแร่’ เคยมีชื่อปรากฏเป็นข่าวใหญ่โตในสื่อต่างๆทั้งหนังสือพิมพ์โทรทัศน์แม้กระทั่งในโลกของอินเทอร์เน็ตโดยมักถูกวิจารณ์ในแง่ลบว่าเป็นตำบลที่มีผู้คนบริโภคและเป็นแหล่งชำแหละขายเนื้อสุนัขอันเป็นสัตว์เลี้ยงและเป็นเพื่อนสนิทของคนมาตั้งแต่สมัยโบราณกาลการกระทำนี้ถือว่าเป็นการกระทำที่ดู “อำมหิตทารุณและไร้มนุษยธรรม” ก่อให้เกิดความรู้สึกไม่ดีทั้งยังส่งผลให้จังหวัดสกลนครที่ชุมชนท่าแร่ตั้งอยู่นั้นถูกล้อเหมารวมไปด้วย

      ท่ามกลางเสียงเพลงเสียงเชิญชวนให้ชาวบ้านมาร่วมทำพิธีสะเดาะเคราะห์ก่อนงานวันสักการะพระเจ้าพรหมมหาราชของชาวแม่สาย ณ ลานหน้าอำเภอแม่สาย ภายในเต็นท์หน้าเวทีจัดงาน ตุ๊เจ้าหลายรูปกำลังช่วยกันจัดพานบายศรี พุ่มดอกไม้ สะตวงนพเคราะห์ ตลอดจนประดับตุง ติดธงทิวอย่างขะมักเขม้น เช่นเดียวกับเต็นท์ของสภาวัฒนธรรมอำเภอแม่สายที่ตั้งอยู่ไม่ไกลนัก มีบรรดาแม่หญิงช่วยกันจัดวางเอกสาร ธูปเทียนดอกไม้เป็นชุด ๆ สำหรับให้บริการแก่ผู้ต้องการเข้าร่วมงานพิธีดังกล่าว ในบรรดาเหล่าแม่หญิงที่กำลังหยิบฉวยจัดแต่งข้าวของอยู่นั้น ต้องสะดุดตากับหญิงสาวตาคมหน้าตาอย่างเทศที่บนศีรษะปกคลุมด้วยผ้าฮิญาบบอกความเป็นมุสลิมอย่างเด่นชัด เธอกำลังสั่งการให้เหล่าแม่หญิงช่วยกันจัดวางข้าวของให้เป็นหมวดหมู่ พร้อมตรวจตราดูแลความเรียบร้อยภายในเต็นท์ด้วยกิริยาอาการที่บ่งบอกความเป็นผู้นำของเธอ ทำให้สิ้นสงสัยเมื่อได้รับคำตอบว่า เธอคือ โซเฟีย ไทยอนันต์ ประธานสภาวัฒนธรรมอำเภอแม่สายคนปัจจุบัน

      เมื่อมีโอกาสทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยนักวิจัยในการลงพื้นที่เก็บข้อมูลภาคสนามเพื่อทำการศึกษา “วัฒนธรรมลุ่มน้ำน่าน จังหวัดพิษณุโลก” โดยมีรองศาสตราจารย์ ดร.จิราภรณ์ สถาปนะวรรธนะ แห่งภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร เป็นหัวหน้าโครงการวิจัย โดยได้รับงบประมาณสนับสนุนจากสถานอารยธรรมศึกษาโขง-สาละวิน มหาวิทยาลัยนเรศวร คณะผู้วิจัยได้เก็บข้อมูลในชุมชนต่างๆ ริมฝั่งแม่น้ำน่านในเขตจังหวัดพิษณุโลก ทั้งทางฝั่งตะวันออกและฝั่งตะวันตก เพื่อใช้เป็นข้อมูลสำคัญประกอบการศึกษา สิ่งหนึ่งที่คณะผู้วิจัยได้พบก็คือ ร่องรอยโบราณสถานริมฝั่งแม่น้ำน่านซึ่งส่วนใหญ่เป็นร่องรอยของศาสนสถานประเภทโบสถ์ วิหาร และเจดีย์

      อาจารย์ศรีศักร และเจ้าหน้าที่มูลนิธิฯ ได้ทำการศึกษารวบรวมข้อมูลด้านเอกสารและลงพื้นที่สำรวจเพื่อเก็บข้อมูลภาคสนาม