โครงการศึกษาเอกสารประวัติศาสตร์จังหวัดชายแดนภาคใต้: ร้อยเอกสารสำคัญที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ปาตานี ได้ศึกษาค้นคว้าและรวบรวมเอกสารหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ทั้งในแหล่งค้นคว้าต่างๆไม่ว่าในกรุงเทพฯ จนออกนอกประเทศถึงมาเลเซียและสิงคโปร์ ซึ่งมีการรวบรวมรายชื่อพร้อมทั้งคำอธิบายเอกสารแต่ละชิ้นได้ส่วนหนึ่งแล้ว

      บ้านตะโหนด-เมืองรามัน ความสัมพันธ์ของ "บ้าน" และ "เมือง"เก่าแก่เชิงเขาบูโด "จากการใช้ที่ดินแบบจารีตสู้ความโกลาหลในเอกสิทธิ์ครอบครองที่ดิน"

      มีคำถามจากเพื่อนจังหวัดสตูลอยู่คำถามหนึ่งที่ผมไม่อยากจะตอบ แต่เมื่อได้อ่านการให้สัมภาษณ์ของอดีตแม่ทัพใหญ่ในการประชุมสัมมนาผู้รู้ทางศาสนาอิสลาม จัดขึ้นที่จังหวัดสตูล เมื่อ ๒๖ มีนาคม ที่ผ่านมา ซึ่งต้องการให้ปัตตานีเอาสตูลเป็นตัวอย่าง จึงมีความจำเป็นจะต้องทำความเข้าใจสภาพความแตกต่างกันระหว่างจังหวัดสตูลและและจังหวัดปัตตานีให้ได้ทราบพอสังเขปดังนี้

      หลายวันก่อน เพื่อนฝูงซึ่งเป็นนักวิจัยชาวบ้านจากปัตตานีและยะลาแวะขึ้นมาเยี่ยม ได้มีเวลาคุยกันหลายชั่วโมง และหนึ่งในประเด็นที่คุยกันคือเรื่องของภาษาต่างประเทศสำหรับชาวมลายูมุสลิมในภาคใต้

      เหตุระเบิดที่สามจังหวัดชายแดนใต้กลายเป็นเรื่องคู่ขนานกับการก่อการร้ายที่หมายจะเกิดขึ้นและเกิดขึ้นแล้วในกรุงเทพมหานครและปริมณฑล หลายปีที่ผ่านมาเมืองไทยผ่านมรสุมทั้งภัยธรรมชาติอันร้ายแรงและความขัดแย้งทางการเมือง สร้างความเดือดร้อนไปทุกหย่อมย่านอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน ในยุคสมัยอันทุรนนี้ หากถือเป็นโอกาสแห่งการเรียนรู้เพื่อปรับเปลี่ยนวิธีคิดและแง่มุมแบบเดิมๆ อันเป็นบทเรียนที่หาไม่ได้แล้วสำหรับผู้คนร่วมสมัยก็จะถือว่าใช้วิกฤตให้เป็นโอกาสได้อย่างเท่าทันทีเดียว

      การจัดโครงการเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้การจัดตั้งพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น โดยสำนักวัฒนธรรมจังหวัดยะลา เมื่อวันที่ ๑๐ พฤษภาคม ๒๕๕๔ ณ โรงแรมแกรนด์พาเลซ อำเภอเมือง จังหวัดยะลา มีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างความตระหนักถึงความสำคัญของประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ความเป็นมาของความเชื่อและประเพณีวัฒนธรรม อันเป็นการแสดงถึงอัตลักษณ์ซึ่งนำไปสู่การสืบค้นอย่างมีส่วนร่วม และนำมาจัดแสดงเป็นพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นเกิดเป็นแหล่งเรียนรู้ชุมชน

      “บางบทกวีของมุฮัมมัด ส่าเหล็มอาจดูพื้นๆ ดูเหมือนเขาชอบที่จะร้อยเรียงเรื่องราวแทบทุกอย่างที่เขาพบเห็น ไม่ว่าใกล้ตัวหรือไกลตัว ทว่าเขาช่างเขียนได้เขียนดีจริงๆ ไปแทบทุกเรื่อง ซึ่งทำให้ผมรู้สึกเหนื่อยที่จะตามอ่านงานของเขาทั้งหมด แต่เมื่อไตร่ตรองดูแล้วก็พบวิธีใหม่ที่จะเข้าถึงบทกวีของเขาอย่างแท้จริง นั่นคือการอ่านไปทีละบทแล้วหยุด ทิ้งช่วงห่างแล้วอ่านอีกบทหนึ่ง อ่านแล้วหยุด อ่านแล้วหยุด อย่าเพิ่งอ่านบทต่อไปทันทีอย่างตะกละตะกราม อย่าอ่านบทกวีของเขาเหมือนอ่านหนังสือพิมพ์รายวันหรืออ่านนวนิยาย แล้วเราจะพบและสัมผัสพลังของบทกวีแต่ละบทของเขาอย่างอิสระ งดงาม ท้าทาย ส่งสารและสื่อความหมายถึงหัวใจของเราโดยตรง”