ศ.นพ.ประเวศ วะสี ผู้เป็นปราชญ์แห่งยุคสมัยได้ชี้ให้เห็นถึงเหตุผลที่ชัดเจนในการอนุรักษ์และสืบต่อภูมิปัญญาชาวบ้านไว้ในส่วนหนึ่งของคำนิยมในหนังสือเล่มนี้ว่า "ปัญหาใหญ่ที่สุดของมนุษยชาติในปัจจุบันคือการขาดความสามารถที่จะอยู่ร่วมกันอย่างได้ดุลยภาพ ความรู้ด้านต่างๆ ที่มีมากขึ้นยังไม่ใช่ปัญญา หรือภูมิปัญญาแห่งการอยู่ร่วมกันอย่างได้ดุลยภาพ ข้อใหญ่ใจความที่สำคัญที่สุดของภูมิปัญญาชาวบ้านคือ เป็นภูมิปัญญาแห่งการดำรงอยู่ร่วมกันอย่างได้ดุลยภาพ "

     ศ.ดร.เอกวิทย์ ณ ถลาง เลือกศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับ "ภูมิปัญญากับกระบวนการเรียนรู้ของชาวบ้านไทย " อย่างจริงจังภายใต้การสนับสนุนของโครงการกิตติเมธี มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช หลังจากที่ได้สังเกตเห็นถึงปรากฏการณ์ของสังคมมากว่า ๑๐ ปีว่า ระบบการศึกษาแผนใหม่ที่ไม่สอดคล้องกับวิถีชาวบ้าน และระบบเศรษฐกิจใหม่ที่รุกเข้าไปแย่งชิงทรัพยากร ได้นำเอาค่านิยมและความเชื่อแบบใหม่ที่เห็นว่ามนุษย์อยู่เหนือธรรมชาติและสามารถควบคุมธรรมชาติได้ เข้าไปทำความเชื่อเดิมของไทยที่เชื่อว่ามนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ จึงเคารพและรักษาสภาพแวดล้อมต่างๆ ไว้อย่างสมดุล ซึ่งความขัดแย้งดังกล่าวเป็นมูลเหตุของปัญหาต่างๆ ทั้งในด้านสังคมและสิ่งแวดล้อม

     หนังสือเล่มนี้ผู้เขียนได้ทำงานร่วมกับนักวิชาการและปราชญ์ท้องถิ่นทั้งสี่ภาคของประเทศไทยหลังจากเกษียณอายุราชการ โดยใช้เวลากว่า ๓ ปี ในการค้นคว้า เก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสาร และการทำงานภาคสนามเพื่อขุดค้นภูมิปัญญาออกมาจากคัมภีร์ที่ยังมีชีวิต ก่อนที่จะนำมาเรียบเรียงนำเสนอภายใต้ ๔ หัวเรื่องใหญ่ คือ

     ๑. ความเชื่อ พิธีกรรม และโลกทัศน์ชีวทัศน์

     ๒. การดำรงชีพ การแก้ปัญหา การปรับตัวในสภาพแวดล้อมธรรมชาติอันหลากหลาย

     ๓. ประดิษฐ์กรรมหรือหัตถกรรมพื้นบ้าน

     ๔. กระบวนการเรียนรู้และสืบทอดภูมิปัญญา

     แม้จะมีปัญหาด้านความถูกผิดของตัวสะกดและวรรคตอนอยู่บ้าง แต่เมื่อคำนึงถึงเนื้อหาที่จะได้รับแล้วก็นับว่าหนังสือเล่มนี้เป็นอีกภูมิปัญญาหนึ่งที่มีอยู่ในสังคมไทย อันสอดคล้องกับคำจำกัดความที่ผู้เขียนให้ไว้ว่า ภูมิปัญญา หมายถึง ความรู้ ความคิด ความเชื่อ ความสามารถ ความชัดเจน ที่กลุ่มคนได้จากประสบการณ์ที่สั่งสมไว้ในการปรับตัวและดำรงชีพในระบบนิเวศน์หรือสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อมทางสังคม-วัฒนธรรม ที่ได้มีพัฒนาการสืบสานกันมา ภูมิปัญญา เป็นความรู้ ความคิด ความเชื่อ ความชัดเจนที่เป็นผลพวงของการใช้สติปัญญาปรับตัวกับสภาวะต่างๆ ในพื้นที่ที่กลุ่มนั้นตั้งหลักแหล่งถิ่นฐานอยู่ และได้แลกเปลี่ยนสังสรรค์ทางวัฒนธรรมกับกลุ่มชนอื่นจากพื้นที่สิ่งแวดล้อมอื่นที่ได้มีการติดต่อสัมพันธ์กันแล้วรับเอาหรือปรับเปลี่ยนนำมาสร้างประโยชน์ หรือแก้ไขปัญหาได้ในสิ่งแวดล้อมและบริบททางสังคม-วัฒนธรรมของกลุ่มชนนั้น ภูมิปัญญาจึงมีทั้งภูมิปัญญาอันเกิดจากประสบการณ์ในพื้นที่ ภูมิปัญญาที่มาจากภายนอก และภูมิปัญญาที่ผลิตใหม่ หรือผลิตซ้ำเพื่อการแก้ปัญหาและการปรับตัวให้สอดคล้องกับความจำเป็นและความเปลี่ยนแปลง

หากต้องการบอกรับเป็นสมาชิกจดหมายข่าวมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ กรุณาส่งชื่อ ที่อยู่พร้อมแสดมป์ ๖ ดวงต่อปี มาตามที่อยู่มูลนิธิฯ