การทำข้าวซ้อมมือไม่ใช่เรื่องยาก แต่ก็ไม่ใช่เรื่องง่ายนัก เพราะต้องผ่าน หลายกระบวนการ เริ่มตั้งแต่นำข้าวเปลือกมาสีด้วยเครื่องสีมือเสียก่อนให้เปลือกข้าว หลุดออกจากเมล็ดข้าว แต่ว่าการสีด้วยเครื่องสีมือนี้เปลือกข้าว ( แกลบ ) จะหลุดออกไม่หมด เพราะฉะนั้น ก็ต้องนำข้าวที่สีมาฝัดและร่อนเพื่อขจัดเปลือกข้าวและฝุ่นอีกทีหนึ่ง ต่อมาก็ถึงขั้นตอน " ซ้อม " ข้าว คือนำข้าวซึ่งผ่านกระบวนการดังกล่าวตามที่อธิบายมาแล้วข้างต้น ใส่ลงไปในครกไม้ใหญ่ทรงกระบอก แล้วใช้ " ตะลุมพุก " ( เครื่องมือไม้รูปทรงเป็นท่อนกลมๆ มีด้ามคล้ายฆ้อนแต่ใหญ่กว่า ใช้สำหรับตำข้าว เพื่อที่จะให้ได้ข้าวซ้อมมือ ) ตำลงไปด้วยจังหวะสม่ำเสมอจนเปลือกข้าว - ปลายข้าวและฝุ่นต่างๆ แยกตัวออกมา ทีนี้ก็จะได้ข้าวที่ขาวขึ้น แต่ … ไม่ใช่ขาวแบบข้าวที่สีจากโรงงานซึ่งขัดเอาเส้นใยและจมูกข้าวออกไปจนหมด

     อีกขั้นตอนอันขาดเสียไม่ได้ หลังจากซ้อมจนได้ที่แล้วต้อนำข้าวซึ่งผ่านการซ้อม ไปร่อนในตะแกรงอีกทีหนึ่งเศษที่ได้จากการร่อนคือ ปลายข้าวและรำทั้งสองอย่างนี้ ส่วนใหญ่แล้วจะถูกนำไปขายในราคาต่ำ ( ทั้งที่มีประโยชน์อย่าบอกใครเชียว ) ข้าวซ้อมมือ มีวิตามินบีช่วยแก้เหน็บชา รวมทั้งกากใยยังช่วยกวาดตะกรันหรือสิ่งสกปรกออกจากผนังลำไส้ใหญ่ มีผลดีต่อระบบขับถ่าย แต่ปัญหาซึ่งคนส่วนใหญ่ไม่ค่อยจะกินกัน เพราะสีของเมล็ดออกขาวตุ่นๆ อมน้ำตาลแดงตลอดจนเนื้อข้าวที่ค่อนข้างแข็ง รวมทั้ง " ความรู้สึก " อันคุ้นลิ้นกับข้าวขาวมานาน วิธีแก้ก็คือ หุงปนกัน ทีแรกก็ใส่ข้าวซ้อมมือทีละน้อยๆ ปนกับข้าวขาวไปก่อน แล้วค่อยๆ เพิ่มปริมาณขึ้นเรื่อยๆ จนกระทั่งสามารถกินได้โดยไม่ต้องพึ่งข้าวขาว

     ภายหลังจากการปฏิวัติอุตสาหกรรม และปฏิวัติเขียว โลกของเราได้เปลี่ยนแปลงไป ระบบความคิดและการดำเนินชีวิตของมนุษย์จากที่เคยเรียบง่าย กลมกลืนกับธรรมชาติและท้องถิ่น กลับแยกตัวออกจากธรรมชาติและมีค่านิยมในการบริโภคอย่างผิดๆ หลายประการ เช่น จะกินน้ำตาลทราย ก็ต้องเป็นน้ำตาลทรายขาว ใช้กระดาษก็ต้องเป็นกระดาษขาว กินข้าวก็ต้องข้าวขาว ฯลฯ ทว่าความ " ขาว " ที่ได้เป็นความขาวอันว่างเปล่า ว่างเปล่าจากการตระหนักถึงคุณค่าแท้ของสรรพสิ่งรอบข้าง ในเชิงรูปธรรม ข้าวซ้อมมือเป็นอาหารที่มีประโยชน์และในเชิงนามธรรม กระบวนการในการผลิตข้าวซ้อมมือเป็นเครื่องเตือนใจให้ระลึกถึงการใช้ชีวิตอย่างสมถะ กลมกลืนกับหลักธรรมชาติ ตลอดจนภูมิปัญญาและวัฒนธรรมท้องถิ่น

     ภาพประกอบที่ได้เลือกมานำเสนอ ณ ที่นี้ เป็นภาพแห่งน้ำใจของชาวหนองขาว อำเภอท่าม่วง จังหวัดกาญจนบุรี โดยชาวบ้านนำข้าวที่ตนปลูกมาบริจาคและผ่านกระบวนการผลิตเป็นข้าวซ้อมมือให้แก่วัดอินทาราม เพื่อขายในช่วงเทศกาลสงกรานต์ รายได้ส่วนหนึ่งเข้าวัด อีกส่วนหนึ่งใช้สำหรับการจัดสร้างพิพิธภัณฑ์ชุมชนบ้านหนองขาว

หากต้องการบอกรับเป็นสมาชิกจดหมายข่าวมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ กรุณาส่งชื่อ ที่อยู่พร้อมแสดมป์ ๖ ดวงต่อปี มาตามที่อยู่มูลนิธิฯ