พฤหัสบดีปลายเดือนกรกฎาคม ชาติ เชิดชำนาญ นายหนังตะลุงชาวอำเภอบ้านลาดวัย ๕๑ ปี จัดพิธีไหว้ครูหนังตะลุงประจำปีขึ้น เดิมกำหนดวันไหว้ครูหรือยกครูของหนังตะลุงเมืองเพชรนั้น ต้องเป็นพฤหัสบดีแรกของเดือน ๘ แต่ต่อมาก็ยืดหยุ่นออกไป ขอให้ตรงกับวันพฤหัสซึ่งถือกันว่าเป็นวันครูเป็นใช้ได้

     บ่ายคล้อย เมื่อพิธีการต่างๆ สิ้นสุดลงในช่วงเช้า หนังชาติผู้มีชื่อเสียงและมีคนหาไปแสดงในงานต่างๆมากที่สุดเมื่อเทียบกับหนังตะลุงที่มีอยู่ประมาณ ๒๐ คณะในเพชรบุรีจึงเริ่มเล่าให้เราฟังว่า หนังตะลุงโรงแรกในเพชรบุรีคือคณะของ " ปู่ฉาย " ผู้เป็นบุคคลแรกที่รับถ่ายทอดหนังตะลุงมาจากครูหนังทางใต้ที่ขึ้นมาแสดงที่เพชรบุรี

     คำบอกเล่าถึง "ปู่ฉาย " หรือที่ชาวเพชรรู้จักกันว่า " เจ๊กฉาย " ที่ได้ยินมานั้น เป็นคนจีนไว้หางเปีย ปู่ฉายมีลูกชาย ๓ คนที่รับสืบทอดวิชาหนังตะลุง คือลุงพุด ลุงแถม และพ่อป่วน บิดาแท้ๆ ของหนังชาติ นอกจากนี้ยังมีลูกศิษย์สืบทอดวิชามากมาย เช่น ครูหมอชอน ตาเริญ ( ขาว ) ตาเริญ ( ดำ ) ตาน้อย ( แคระ ) ตาน้อย ( นิรมิต ) แต่นายหนังลูกศิษย์ปู่ฉายที่มีชื่อเสียงมากที่สุด ดูเหมือนจะเป็น " ลุงพุด " ลูกชายคนโตที่เคยแสดงหนังตะลุงต่อพระพักตร์ล้นเกล้าฯรัชกาลที่ ๕ เมื่อครั้งแปรพระราชทานประทับ ณ พระราชวังรามราชนิเวศน์ ( วังบ้านปืน ) จนได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้เป็น " หมื่นเชิดชำนาญศิลป์ " ที่คนเมืองเพชรเรียกติดปากกันต่อมาว่า " หมื่นเชิด " นั่นเอง

     หนังชาติย้อนเล่าถึงเหตุการณ์เมื่อประมาณ ๔๐ ปีผ่านมาว่า ขณะที่ตนอายุได้ประมาณ ๑๐ ขวบ ต้องติดตามพ่อไปเป็นลูกโรงคอยตีกรับตีโหม่งอยู่เสมอ สมัยนั้นมีงานไปเล่นไกลๆอยู่เป็นประจำ เวลาที่จะแสดงจริงตกอยู่ราวสองทุ่ม - สามทุ่ม แต่ก็ต้องเริ่มออกจากบ้านตั้งแต่บ่ายสามโมง เอาตัวหนังใส่แผงหนังที่สานจากไม้ไผ่แล้วเอาไม้คานหาบหามกันไป บางคนก็แบกเครื่องดนตรี จอหนังและอุปกรณ์ที่ใช้ในการแสดงต่างๆ เดินตัดทุ่งตามไปเป็นทิวแถว เมื่อลาโรงตอนตีสองแล้วก็ต้องรีบเก็บข้าวของกลับบ้านทันที หากรีๆรอๆหรือนอนค้างก็ไม่ไว้วางใจเรื่องความปลอดภัยเพราะเป็นคนแปลกถิ่นเข้าไป กว่าจะถึงยุคที่เริ่มเดินทางไปแสดงด้วยจักรยาน ก็เคยเดินหลับกลับบ้านตั้งหลายครั้งหลายครา

     แม้จะเกิดและเติบโตในตระกูลนายหนังตะลุง แต่หนังชาติก็ห่างเหินไปเป็นสิบปีและไม่คาดคิดมาก่อนว่าตัวเองจะพลิกผลันกลับมาสู่แวดวงหนังตะลุงอีกครั้ง เพราะหลังจากเข้าไปทำงานที่กรุงเทพฯหลังบวช จนกลับมาอยู่เพชรบุรีและเข้ารับราชการในสหกรณ์การเกษตรเมื่อประมาณปี พ . ศ . ๒๕๑๗ - ๑๘แล้ว ก็ยังไม่ได้สนใจเล่นหนังอีก แต่พอ ๔ ปีผ่านไป คนเชิดหนังคู่กับพ่อเสียชีวิตลง จึงเริ่มมาเป็นคู่เชิดร่วมกับพ่อเพราะสงสารและเห็นใจที่พ่ออายุ ๖๗ ปียังคงผูกพันอยู่กับหนังตะลุงแต่หาคู่เชิดด้วยไม่ได้ จากนั้นหนังชาติก็เชิดหนังตะลุงคู่กับพ่อมาตลอดเป็นเวลา ๑๓ ปี ก่อนที่พ่อป่วนจะเสียชีวิตลงเมื่อปี พ . ศ . ๒๕๓๖ ด้วยอายุ ๘๐ ปี

     ตอนเริ่มเชิดหนังครั้งแรกๆนั้นหนังชาติเล่าว่า "ผมก็เชิดสวมเลยทั้งๆที่ไม่เป็นกลอน ถึงเวลาร้องพ่อก็ร้องไป ผมจะช่วยแกพูดเฉพาะตอนบทเจรจา อย่างแกถามว่าไปไหน ผมค่อยตอบ แล้วก็ค่อยๆหัดเชิด หัดร้องกันไป "

     ด้วยลักษณะที่เป็นคนเสียงใหญ่ทำให้ตัวหนังที่หนังชาติถนัดเชิดคือยักษ์ และดูเหมือนคนดูก็จะติดใจในลีลาการเชิดยักษ์จนจอสะเทือนของหนังชาติมาก แต่ถ้าเป็นตัวตลกซึ่งถือเป็นจุดขายของหนังตะลุงแล้ว หนังชาติเชิด " อ้ายหน่วย " ซึ่งจัดว่าเป็นตัวตลกที่ทะลึ่งที่สุด เขาบรรยายลักษณะตัวตลกของหนังตะลุงเมืองเพชรว่า " ตัวตลกนี่แทรกไปได้ในทุกเรื่อง แล้วแต่จินตนาการและเรื่อง แล้วก็ขึ้นอยู่กับว่าไปเล่นท้องที่ไหน ตัวเด่นๆก็มี อ้ายหน่วย อ้ายกา อ้ายแก้ว อ้ายพรม ฯลฯ พวกนี้จะพูดภาษาใต้ทั้งหมด คือใช้คำภาษากรุงเทพฯแต่สำเนียงใต้ อ้ายหน่วยนี่ตัวของทางเพชร มีหัวเป็นหน่วยกลมๆ ด้านหลัง พูดแบบคนบ้านลาด นอกจากอ้ายหน่วยแล้วก็มีอ้ายกาที่พูดแบบบ้านลาด อ้ายหน่วยนี่ตลกสุด ถ้าเปรียบอ้ายหน่วยก็เหมือนโน้ต เชิญยิ้ม อ้ายกาก็เหมือนเต่า เชิญยิ้ม นั่นแหละ ตั้งแต่สมัยที่เชิดกับพ่อผมก็เชิดอ้ายหน่วย พ่อเชิดอ้ายกา สองตัวนี้คู่กันอยู่ เดี๋ยวนี้ผมก็ยังเชิดอ้ายหน่วย ให้คู่เชิดเชิดอ้ายกา "

     หนังตะลุงเมืองเพชรที่ออกจากสายลูกศิษย์ปู่ฉายไปจะมีตัวตลกเป็นอ้ายหน่วย อ้ายกา หนังสายอื่นก็จะมีอ้ายเกี้ยง อ้ายกบ ฯลฯ แตกต่างกันออกไป ส่วนตัวหนังอื่นๆนั้น หนังชาติเล่าว่าแต่ละตัวจะต่างกันในวิธีเชิด คือ ลิงเชิดแคบ ยักษ์เชิดกว้างและต้องเขย่าให้เวทีสั่น อึกทึกครึกโครม ความอึกทึกครึกโครมนี้เองเป็นข้อแตกต่างระหว่างหนังตะลุงเมืองเพชรที่เรียกกันว่า " หนังใน " กับหนังตะลุงทางใต้ที่เรียกกันว่า " หนังนอก " นายหนังชาติให้นิยามในกรณีนี้ว่า " หนังเพชรเรียก หนังใน จะครึกโครมแต่ไม่ไพเราะ หนังนอก คือหนังปักษ์ใต้ จะเล่นหวาน แต่เราฟังไม่ค่อยออกไม่ใช่ภาษาบ้านเรา "

หนังตะลุงไม่เล่นแก้บนในวันพระ นอกนั้นรับเล่นทุกงาน ทั้งงานบวชนาค งานศพ งานประจำปี งานปิดทองฝังลูกนิมิต ฯลฯ แต่งานแต่งงานไม่ค่อยนิยมเพราะส่วนมากจะมีวงดนตรีให้ความบันเทิงในงาน ส่วนงานแก้บนนั้นในระยะหลังๆมักมีงานแปลกๆเข้ามาเรื่อยๆ เช่น งานแก้บนให้ลูกสะใภ้เลิกกับลูกชาย แก้บนที่ลูกสาวเลิกกับสามี แล้วก็มีหลายรายที่เจ้าภาพบนไว้ว่าถ้าทำนากุ้งได้กำไรจะแก้บนด้วยหนังตะลุงแสนละคืน ( เช่น ถ้าได้กำไร ๕ แสนก็แก้บนหนังตะลุง ๕ คืน ) แต่โดยมากงานแก้บนก็ยังเป็นเรื่องสอบเข้าเรียนต่อหรือสอบเข้าทำงาน

     สำหรับเรื่องราวที่ใช้ในการแสดงหนังตะลุงนั้น " ศึกไมยราพ ในรามเกียรติ์ " คือเรื่องที่เล่นบ่อยที่สุด เหตุผลก็คือ "ทางรัฐบาลเขาให้นักเรียนชั้น ม . ๓ เรียนอยู่ด้วย อีกอย่างเรื่องนี้มีบทตลกเยอะ ส่วนพวกสังข์ทอง กากี โมรา ไม่ค่อยเล่น เพราะคนรู้เรื่องล่วงหน้าหมดแล้ว ก็กร่อย เลยเล่นเรื่องที่แต่งขึ้นใหม่ พ่อผมแต่งไว้เยอะ หมื่นเชิดก็แต่งไว้เยอะ "

     ข้อห้ามของการเล่นหนังตะลุงนั้นมีหลายข้อ เช่น ห้ามข้ามเครื่องดนตรีที่ใช้ประกอบทุกชนิด ห้ามนั่งพิงตัวหนังเพราะเชื่อว่าจะทำให้วงแตก มีเรื่องมีราว ใครข้ามตัวหนังจะถือว่าไม่นับถือครูบาอาจารย์ส่งผลให้อายุไม่ยืน ไม่สงบสุข มีเรื่องทะเลาะเบาะแว้งตลอด ส่วนข้อห้ามของการเป็นนายหนังที่พ่อป่วนบอกหนังชาติไว้ก็คือ อย่ากินเนื้อวัว " เพราะหนังทำด้วยเนื้อวัว หนังเลี้ยงชีพเรา บางคนเขาเคร่งจัดไม่กินข้าวเกรียบเพราะเห็นว่าเป็นแผ่นบางๆเหมือนตัวหนังก็มี " แต่เรื่องถือศีลนั้นไม่กำหนดเคร่งครัดปล่อยให้เป็นการตัดสินใจของแต่ละบุคคล ส่วนข้อห้ามไม่ให้สาวๆ ขึ้นโรงหนังนั้น หนังชาติใช้ประสบการณ์ที่ผ่านมาไขข้อข้องใจให้ฟังว่า " ผู้หญิงขึ้นมาลูกโรงก็ไม่ทำงานกันแล้ว จะแซวกันบ้าง อายบ้าง ไม่มีสมาธิบ้าง เขาเลยตั้งเป็นข้อห้ามไว้ "

     ในสมัยปัจจุบันหนังชาติเล่าว่ายังมีคนมาขอหัดขอฝึกอยู่เรื่อยๆ แต่แทบจะไม่มีใครเล่นได้ บางคนพูดตลกได้พูดทะลึ่งได้ แต่พอมาหัดหนังตะลุงก็ไปไม่ไหว เพราะหนังตะลุงไม่ได้มีบทตลกอย่างเดียว แต่มีการร้อง การเชิด การรำด้วย ดังนั้นจึงไม่ใช่ของง่ายๆที่ใครนึกอยากจะหัดก็เป็นได้เลย

    "บางครั้งผมมองดูแล้วมันก็เหมือนของเด็กเล่น เราก็เอาหนังแห้งมาพากย์มาเชิด แต่แปลกแฮะคนมาดู ยังเคยนึกอยู่เลยว่ามาดูกันทำไม ก็แปลกดี ของมันมีครูอยู่นะอย่างนี้ "

     เพราะความเชื่อว่ามีครูและนับถือครูหนังตะลุง ชาติ เชิดชำนาญ รองผู้จัดการสหกรณ์การเกษตรเมืองเพชรบุรีในภาคของนายหนังตะลุงผู้นี้ จึงจัดพิธีไหว้ครูขึ้นในตอนเช้าและเล่นถวายครูในตอนค่ำของวันพฤหัสบดีราวปลายเดือน ๘ เป็นประจำทุกปี

หากต้องการบอกรับเป็นสมาชิกจดหมายข่าวมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ กรุณาส่งชื่อ ที่อยู่พร้อมแสดมป์ ๖ ดวงต่อปี มาตามที่อยู่มูลนิธิฯ