ดงละคร เมืองโบราณมีคูน้ำคันดินรูปไข่ซึ่งอยู่ในเขตจังหวัดนครนายก ปัจจุบันนี้ได้มีการค้นพบมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๕ มีเรื่องเล่าว่าเมื่อ พ.ศ.๒๔๕๐ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสดงละคร เมื่อเสด็จมาถึงทราบว่าผู้รับสนองพระราชโองการได้ทำการถากถางทางเสด็จกว้างมากเกินไป ทำให้ชาวบ้านเดือดร้อน และเมื่อได้ทรงพิจารณาสภาพภูมิประเทศรอบๆ ก็ได้ทรงให้มีพระบรมราชาธิบายว่า "… ดงละครที่ร้างโบราณสมดังที่กล่าวไว้ …"

     พ.ศ.๒๔๗๘ เมืองดงละครได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติ ตามประกาศราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๕๒ ตอนที่ ๗๙ ลงวันที่ ๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๘ (สำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑ์แห่งขาติที่ ๔ ปราจีนบุรี, ๒๕๓๘)

     พ.ศ.๒๕๑๕ นายพิสิฐ เจริญวงศ์ อาจารย์จากคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ได้ทำการขุดค้นทั้งในเขตกำแพงเมืองและพื้นที่โดยรอบ พบว่าเป็นเมืองโบราณสมัย ทวารวดี มีโบราณสถานก่อด้วยอิฐทางด้านทิศใต้ ปัจจุบันหมดสภาพไปแล้ว

     พ.ศ. ๒๕๒๙ โครงการโบราณคดีประเทศไทย (ภาคกลาง) กองโบราณคดี กรมศิลปากร ได้ดำเนินการสำรวจและขุดค้นทั้งภายในและภายนอกคูเมือง กำแพงเมือง พบ หลักฐานโบราณวัตถุสมัยทวารวดี และชิ้นส่วนเครื่องถ้วยเปอร์เซีย

     พ.ศ.๒๕๓๒ ถึงปัจจุบัน การดำเนินงานในช่วงนี้ เป็นส่วนหนึ่งในโครงการตามพระราชดำริของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาสยามบรมราชกุมารีฯ ซึ่งเป็นเรื่องเกี่ยวกับ ฐานข้อมูลของจังหวัดนครนายก อันเป็นที่ตั้งของโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า เมืองดงละครเป็นเมืองโบราณในพื้นที่กรมศิลปากร ควรจะได้มีการอนุรักษ์และพัฒนา ให้เกิดประโยชน์ในทางสังคมและเศรษฐกิจ เฉพาะในส่วนของเมืองโบราณดงละครมีรายละเอียดดังนี้คือ

     พ.ศ.๒๕๓๒-๒๕๓๓ สำรวจขุดค้น และทำผังเมืองโบราณเป็นการขุดแต่ง พบโบราณสถานนอกเมืองด้านทิศเหนือ ๒ แห่ง นอกจากนี้ยังพบว่าบริเวณนอกเมืองโบราณ ริมดงละครด้านทิศตะวันตก มีทางน้ำเก่าและน่าจะเป็นแหล่งที่มีคนโบราณอาศัยอยู่มาก

     พ.ศ.๒๕๓๘ กรมศิลปากรร่วมกับภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัย ศรีนครินทรวิโรฒ ดำเนินการขุดค้นภายในเมือง นอกเมืองขุดตรวจพบ โบราณสถานเพิ่มขึ้นอีก ๓ แห่ง แยกเป็นนอกเมืองด้านทิศเหนือ ๒ แห่ง และหลังวัดสันติวัฒนารามอีก ๑ แห่ง

     พ.ศ.๒๕๓๙ สำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑ์แห่งชาติ ปราจีนบุรี ได้ดำเนินการขุดค้นและสำรวจเพิ่มเติมซึ่งยังไม่เสร็จสิ้นโครงการ

     ภาพความสำคัญของเมืองโบราณดงละครต่อประวัติศาสตร์ไทยตลอดจนประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้จะชัดเจนขึ้นมากกว่านี้ หากมีการศึกษาอย่างจริงจังและได้รับความร่วมมือจากหน่วยงานหลายฝ่าย

หากต้องการบอกรับเป็นสมาชิกจดหมายข่าวมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ กรุณาส่งชื่อ ที่อยู่พร้อมแสดมป์ ๖ ดวงต่อปี มาตามที่อยู่มูลนิธิฯ