อำเภอชาติตระการ จังหวัดพิษณุโลก เคยโด่งดังอยู่พักหนึ่ง ด้วยเรื่องความขัดแย้งบ้านร่มเกล้าระหว่างไทย-ลาว ปัจจุบันอำเภอแห่งนี้กลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติของพิษณุโลกได้แก่อุทยานแห่งชาติน้ำตกชาติตระการและอุทยานแห่งชาติภูสอยดาว

     ความเป็นมาของอำเภอชาติตระการนั้นเคยขึ้นกับอำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ทั้งสองเมืองล้วนแต่เป็นเมืองในหุบเขามีลำน้ำแควน้อยหล่อเลี้ยง แควน้อยมีต้นกำเนิดจาดเทือกเขาเขตอำเภอด่านซ้ายจังหวัดเลย อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลกไหลผ่านอำเภอนครไทย วกขึ้นเหนือผ่านอำเภอชาติตระการ แล้วไหลลงมาบรรจบลำน้ำน่านในเขตอำเภอวัดโบสถ์ จังหวัดพิษณุโลก ดังนั้นเมืองพิษณุโลกแต่เดิมจึงมีชื่อว่า เมืองสองแคว เพราะมีแควน่านและแควน้อยนั่นเอง

     ความสำคัญของเมืองในหุบเขาทั้งสอง คือมีหลักฐานทางโบราณคดีที่แสดงให้เห็นถึงเส้นทางการติดต่อระหว่างภาคเหนือตอนล่างกับภาคอีสานตอนบน หรือจะกล่าวอย่างง่ายๆ คือเส้นทางติดต่อของสุโขทัยกับเมืองเวียงจันทร์และหลวงพระบาง ตามที่ปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ ๑ " ..เบื้องตะวันออก รอด สรลวง สองแคว ลุมบาจาย สคา เท้าฝั่งของ เถึงเวียงจันทร์ เวียงคำเป็น ที่แล้ว.. "

     เมืองนครไทยปรากฏร่องรอยว่าเป็นเมืองเก่ามีคูน้ำคันดินล้อมรอบสามชั้น มีพระพุทธรูปประทับนั่งแบบลพบุรี และเสมาหินแบบที่พบในภาคอีสาน แสดงให้เห็นว่าชุมชนในเขตนครไทยมีการติดต่อสัมพันธ์กับบ้านเมืองในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือตั้งแต่สมัยทวารวดีตอนปลายลพบุรี นอกจากหลักฐานพระพุทธรูปแล้ว พวกเครื่องถ้วยสังคโลก เครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงค์หมิง ไหเนื้อแกร่งบรรจุอัฐิแบบที่พบในภาคอีสาน ย่อมเป็นเครื่องยืนยันถึงการติดต่อในชั้นหลังลงมาเป็นอย่างดี

     ในเขตชาติตระการไม่พบหลักฐานรุ่นเก่าแบบที่นครไทย หากพบแต่เครื่องถ้วยสังคโลก เครื่องถ้วยจีน ไหเนื้อแกร่งสมัยอยุธยาลงมา โดยเฉพาะไหเนื้อแกร่งบรรจุอัฐินั้นเป็นลักษณะทางวัฒนธรรมของล้านช้าง ซึ่งพบมากในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

     การที่พบหลักฐานเครื่องปั้นดินเผาประเภทไหเนื้อแกร่งบรรจุอัฐิกระจายทั่วไปในเขตลุ่มน้ำแควน้อย ทำให้นักวิชาการบางท่านตีความว่า เป็นหลักฐานการเคลื่อนย้ายของคนลาวหรือพวกล้านช้างเข้ามายังลุ่มน้ำแควน้อยโดยผ่านมาทางด่านซ้าย จังหวัดเลย

     ร่องรอยของกลุ่มล้านช้างในเขตชาติตระการรุ่นรัตนโกสินทร์ลงมา ยังปรากฏที่วัดชาติตระการ ในเขตตัวอำเภอชาติตระการ วัดแห่งนี้มีโบสถ์ขนาดเล็กและพระธาตุทรงบัวเหลี่ยมแบบล้านช้างอยู่ด้านหลัง และยังมีสิ่งน่าสนใจอีกอย่างหนึ่งคือ โรงสรงน้ำพระ เป็นอาคารหลังเล็กฝีมือช่างพื้นเมืองผนังด้านข้างฉลุลาย ภายในเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูป ด้านบนมีกระบะไม้เจาะรู เมื่อน้ำไหลผ่านกระบะก็จะเป็นฝักบัวรดน้ำพระที่อยู่ด้านล่าง รางรดน้ำนั้นสอดเข้ามาใต้จั่วด้านหลัง

     พิธีรดน้ำพระกระทำในงานบุญประเพณี ก็จะนำพระพุทธรูปไม้แกะสลักจากในพระอุโบสถ ๓ องค์ มาประดิษฐานยังโรงแห่งนี้ นับเป็นวัฒนธรรมที่เกี่ยวเนื่องมาจากทางล้านช้าง

     แม้ว่าเมืองนครไทยและชาติตระการจะอยู่ในหุบเขาลุ่มน้ำแควน้อย แต่มีการติดต่อสัมพันธ์กับเมืองในลุ่มน้ำน่านและเมืองในเขตล้านช้าง ดังนั้นเมืองทั้งสองจึงเป็นเมืองต่อแดนระหว่างกลุ่มเมืองทั้งสอง