เขตพื้นที่ระหว่างเพชรบูรณ์ทางตะวันออก และพิจิตรทางตอนเหนือของจังหวัดนครสวรรค์ คืออำเภอหนองบัวเป็นรอยต่อของภูมิประเทศแบบลอนลูกคลื่น ซึ่งมีภูเขาเตี้ยๆห่างๆ กันตั้งอยู่ กับพื้นที่ราบลุ่ม ซึ่งจะเทไปสู่ลำน้ำน่านแถวอำเภอชุมแสง ก่อนจะรวมเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาที่ปากน้ำโพต่อไป

     ที่บ้านหนองบัว ซึ่งเป็นชุมชนเก่าแต่ดั้งเดิมไม่มีลำน้ำใหญ่ไหลผ่าน ชาวบ้านอาศัยน้ำกินน้ำใช้จากหนองบัว ซึ่งเป็นหนองน้ำขนาดใหญ่เนื้อที่กว่า๑๗ไร่ จนถึงปัจจุบันก็ยังใช้กันอยู่คนหนองบัวบางส่วนสืบเชื้อสายคนไทใหญ่ที่อพยพเข้ามาอยู่อาศัยมานานเต็มที จนเหลือแต่ร่องรอยความทรงจำในสำเนียงที่พูด เสียงแปร่งไปกว่าคนทั่วไป หรือมีการทำนาข้าวเหนียวเก็บไว้กินในเฉพาะกลุ่ม      คนหนองบัวรุ่นเก่าเล่าสืบต่อกันมาว่า พื้นที่แถบนี้เนื่องจากมีโลหะธาตุอุดมสมบูรณ์ จึงต้องส่งส่วย เหล็กหางกุ้ง ให้กับทางเมืองหลวงสมัยกรุงศรีอยุธยา ลุงแหวน บุญบาง อดีตกำนันตำบลหนองบัวเล่าให้ฟังว่า ชาวบ้านจะทำการ " สลุงเหล็ก " ( หมายถึง ถลุงเหล็ก ) โดยนำแร่เหล็กมาจาก เขาเหล็ก ที่บ้านคลองกำลัง เขตรอยต่อกับเพชรบูรณ์ ห่างจากหนองบัวไปราว ๒๐ กิโลเมตรถลุงแล้ว เรียกว่าเหล็กหางกุ้งไปส่งส่วยแทนการเสียเงินปีละ๖บาท ผู้นำของชุมชนเรียกชื่อว่า พ่อหลวงโลหะ และลูกหลานที่สืบเชื้อสายต่อมา ใช้นามสกุลกันว่า โลหะเวช      ใกล้หนองบัวบริเวณท้ายตลาด มีโบราณสถาน เรียกว่า กุฏิฤาษี ตั้งอยู่พบเศษขี้เหล็ก หรือตะกรันเหล็กอยู่มากมาย นอกจากนี้ตามทุ่ง และภูเขาบางแห่งยังพบก้อนแร่ตะกั่วที่ผ่านการถลุงแล้วก้อนเล็ก ก้อนใหญ่ จำนวนมาก ชาวบ้านเรียกกันว่า ตะกั่วเถื่อน ปัจจุบันในเขตอำเภอหนองบัว ที่เหมืองแร่ทุ่งของห่างจากตัวอำเภอราว๑๗ กิโลเมตร มีการผลิตแร่ยิปซั่มเป็นจำนวนมาก ในบริเวณเหมืองแร่แห่งนี้ ยังได้พบเครื่องมือหินขัดและเศษภาชนะจำนวนหนึ่งอยู่ในเขตเหมือง และยังไม่มีการสำรวจบันทึกเป็นหลักฐาน      เรื่องการส่งส่วยเหล็กให้กับกรุงศรีอยุธยาที่เป็นเรื่องเล่าสืบต่อกันมานั้น ไม่ใช่มีแต่เฉพาะที่หนองบัวเพียงแห่งเดียว ที่บ้านเขาทอง อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ ห่างจากหนองบัวไปราว ๕๐ กิโลเมตร และอยู่ในเขตของการถลุงเหล็ก ตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ ทวารวดี อยุธยา โดยมีหลักฐานโบราณวัตถุและทางเอกสาร ก็ยังมีการเล่าสืบต่อกันมาว่า บรรพบุรุษของคนเขาทอง ต้องส่งส่วยเหล็กให้กับกรุงศรีอยุธยา และมีชื่อในการถลุงเหล็ก ต่อมาเลิกทำ เปลี่ยนมามีชื่อในการทำเกวียนแทน เป็นคำบอกเล่าที่ไม่สามารถระบุเวลาที่แน่นอน แต่ที่แน่ชัดบ้านเขาทองกลุ่มดั้งเดิมในหมู่ที่ ๑ นั้น ตั้งอยู่บนเนินถลุงเหล็ก เป็นโคกสูงกว่าบ้านอื่น ๆ เห็นได้ชัดเจน      มีบันทึกจากรายงานการค้าขายของชาวอังกฤษในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชว่า แร่เหล็กมีทำกันมากในเขตเมืองเหนือแถบสุโขทัยและเมืองพิษณุโลก

นอกจากนั้นยังมีบันทึกของบาทหลวงชาวฝรั่งเศสอีกว่า บริเวณเมืองชัยนาท มโนรมย์ เรื่อยมาจนถึงเขาแม่เหล็ก ชาวบ้านยังต้องส่งส่วยเหล็กให้กับกรุงศรีอยุธยาเป็นจำนวนหนึ่งหาบต่อคน ราคาจำหน่ายเหล็กต่อหาบบันทึกไว้ว่า ราคา ๖ - ๗ บาท ส่วนข้อมูลสินค้าสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น บันทึกไว้ว่า แหล่งผลิตเหล็กอยู่บริเวณเมืองระแหง นครสวรรค์ และแม่ตาก ในพื้นที่ซึ่งเป็นที่ดอนแถบภูเขา เหล็กผลิตเพื่อใช้เองภายในประเทศ เหลือส่งออกไปตามคาบสมุทรมาเลย์บ้างเล็กน้อย      ที่วัดหนองบัว ซึ่งเป็นการรวมเอาวัดหนองกลับเข้าอยู่ด้วยกัน เรียกว่า วัดหนองบัว - หนองกลับ มีพิพิธภัณฑ์เก็บรวบรวมสิ่งของแบบพื้นบ้าน เช่น ตะเกียงเจ้าพายุ เครื่องมือสีข้าว เครื่องมือจับปลา เครื่องหั่นใบยาสูบ ฯลฯ อาคารพิพิธภัณฑ์มีถึง ๒ หลัง และยังนำเอาเรือโยงขนาดใหญ่มาตั้งบนบกแสดงให้คนบ้านดอนที่มาเยี่ยมชมโดยพระครูวาปีปทุมรัตน์เจ้าอาวาสวัดหนองบัวหนองกลับเป็นผู้รวบรวมนอกจากนี้วัดหนองบัวยังมีศาลาไม้หลังใหญ่ประกอบโดยการใช้สลักไม้และโบสถ์ที่หลวงพ่อเดิมเกจิอาจารย์ของชาวนครสวรรค์มาสร้างไว้ตั้งแต่พ.ศ.๒๔๖๖และพ.ศ.๒๔๗๕ตามลำดับเป็นอนุสรณ์ระลึกถึงหลวงพ่อเดิมแม้ท่านจะจำพรรษาอยู่ที่วัดหนองบัวเป็นระยะเวลาไม่นานนัก

     แม้พิพิธภัณฑ์วัดหนองบัว จะรวบรวมสิ่งของได้เป็นจำนวนมาก แต่ยังขาดเนื้อหาในการทำความเข้าใจชุมชนโลหะธาตุอันอุดมสมบูรณ์แห่งนี้ หากมีการเพิ่มเติมประวัติศาสตร์ชุมชนเข้าไป เชื่อว่าจะทำให้ผู้มาเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ์ได้รับประโยชน์กันอีกมากทีเดียว

หากต้องการบอกรับเป็นสมาชิกจดหมายข่าวมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ กรุณาส่งชื่อ ที่อยู่พร้อมแสดมป์ ๖ ดวงต่อปี มาตามที่อยู่มูลนิธิฯ